De boer daarentegen leeft onbeschermd. Elke dag beleeft de boerenstand meer verandering van dichterbij dan enige andere klasse. Sommige van die veranderingen, zoals die van de seizoenen of het proces van veroudering en verminderende vitaliteit, zijn te voorzien; vele daarvan - zoals het weer van de ene dag op de andere, zoals een koe die stikt in een aardappel, zoals bliksem, zoals regens die te vroeg of te laat komen.

We moeten nu de volgende vraag stellen. Wat is vandaag de dag de relatie tussen de kleine boer en de wereldeconomie waarvan hij deel uitmaakt? Of, om die vraag meer toe te spitsen op onze beschouwing van de leefwereld van de boer, welke betekenis kan deze leefwereld nog hebben voor de mensheid als geheel?

In Frankrijk trekken per jaar 150.000 kleine boeren weg van het platteland. De plan-economen van de EEG rekenen op de systematische eliminatie van de kleine boer rond het jaar 2000, zo niet eerder. Om redenen van de politieke korte termijn gebruiken ze niet het woord eliminatie maar modernisering.

Er bestaat een verhaal over een ijstijd van lang geleden en een koe die Audumla heette. Ze likte aan een ijsberg waarin een man opgesloten zat. Ze likte eraan als aan een zoutpilaar, tot de man vrij was. Vervolgens bood ze hem vier stromen melk.

De wind kon niet rechtstreeks doordringen tot de stal. Er hing de opgetaste, drie maanden oude warmte van één groot paard, elf koeien, vijf kalveren en een tiental konijnen. Maar Hubert nam geen onnodig risico; hij bond een grote lap zakkengoed over de rug van Moselle, de koe die net gekalfd had, en gaf haar warme cider met suiker.

In Frankrijk is de koopkracht van de prijs van een zak graan drie keer minder dan vijftig jaar geleden. De benodigde ideologische druk wordt uitgeoefend door alle beloften van de consumptie-cultus. Een intacte boerenstand was de enige klasse met een ingebouwde weerstand tegen consumptie-dwang.

Waar de kei de grond raakte ontstond een gat waar je een paard in kon begraven. Toch bleef de kei verder omlaagrollen langs de helling. Langzaam. Toen het rotsblok het huis bereikte, ging het er niet dwars doorheen. Het slechtte een muur en verpletterde de helft van het bed. Lloyse was op slag dood en Arthaud werd ongedeerd wakker naast het rotsblok.

Als haar wieg in een ander huis had gestaan, was Catherine vast en zeker getrouwd geweest, maar al zolang ze leefde waren er elk jaar meer mannen weggetrokken uit het dal, en zij had te weinig geërfd om er een aan te zoeken om te blijven.

Het beeld dat ze van de hoofdstad had overgehouden was dat van geld dat voortdurend van eigenaar verwisselt. Zonder geld kon je er letterlijk niets doen. Nog geen glas water drinken. Met geld kon je doen wat je wou. Wie moed kon kopen was dapper, al was hij een lafaard.

"In deze aarde", tierde Nocolas (en om de paar woorden sloeg hij toe met zijn houweel) "in de verrotte aarde van dit verrotte veld in die verrotte mist heb ik een afspraak met de duivel!"

Edouard trok zijn trenchcoat uit en hing hem aan een spijker. "Weet je, je zou dit ding kunnen verkopen aan een antiquair", zei Edouard, "een houten pers met 1802 erin gegraveerd! Het is eikehout. Ik weet een handelaar in A....die er zo een half miljoen voor geeft. En wat doet hij er dan mee? Doorverkopen aan een bank of een hotel. Wat? Ter decoratie". "De wereld heeft de aarde achter zich gelaten", zei de vader.

Martine has zes koeien, en van die zes was Rousa de koe met de grootste melkgift. Na het kalven gaf ze wel twintig liter per dag. "Een koe is net een distilleerderij", zei Martine. "Voor goede melk heb je goede weigrond nodig". Haar chalet in de alpage lag hoog in het gebergte. En de boter die ze er maakte gold als de beste van het dorp.

Hij zat dicht tegen haar gareel aan, en daar zat hij stevig, terwijl zij met haar dikke korte poten tegen de steile hellingen op stampte. Hij was de enige man in het dorp die nog appelbomen aanplantte. Als de cider geperst was, liep hij met een armvol marc naar een hoek van zijn moestuin en spitte die daar netjes onder.

"Als ik er niet meer ben, is er niemand die mijn boerderij overneemt", zei één van hen. "Dan zijn we in de boomgaard van de Dood!" riep een ander luid, en juist die luidheid bevestigde dat ze nog niet in die boomgaard waren

De aanplant van appelbomen verklaarde hij bij zichzelf als volgt. Mijn zoons willen niet op de boerderij werken. Ze willen vrije weekends en vakanties en geregelde werktijden. Ze willen geld op zak hebben en het kunnen uitgeven. Ze zijn erop uit gegaan om geld te verdienen en ze zijn er bezeten van.

De hele dag dingen verkopen of vijfenveertig uur in de week in een fabriek werken is geen leven voor een man - zulk werk stompt af. De kans is klein dat ze ooit hier op de boerderij zullen werken. De boerderij verdwijnt met Nicole en mij. Waarom werk ik dan met zoveel zorg en inspanning voor iets wat ten dode opgeschreven is? Mijn antwoord daarop is werken is een manier om de kennis te bewaren waarvan mijn zoons vervreemden. Ik graaf de kuilen, wacht op de milde maan en plant die jonge boompjes om mijn zoons een voorbeeld te geven, als het ze interesseert, en zo niet om mijn vader en zijn vader te laten zien dat de kennis die zij hebben overgedragen nog niet verloren is gegaan. Zonder die kennis ben ik niets.

Daar boven op het hooi verklaarde hij bij zichzelf de machines nog eens. Ze zorgen er wel voor dat we van het bestaan van de machines weten. Door die wetenschap kunnen we er moeilijker buiten. De vader die de machine niet heeft is ouderwets in de ogen van de zoon, de man zonder machine is bekrompen in de ogen van zijn vrouw, armoedig in de ogen van zijn buur. Als hij zich redt zonder machines, bieden ze hem een lening aan om een trekker te kopen. Een goede koe heeft een melkgift van 2500 liter per jaar. Tien koeien geven 25.000 liter per jaar. De prijs die hij voor al die melk krijgt in een heel jaar is de prijs van een trekker. Dus heeft hij een lening nodig. Als hij de trekker heeft gekocht, zeggen ze Om alle mogelijkheden van de trekker te benutten moet je de machines hebben die erbij horen, we kunnen je het geld lenen voor de machines, en je kunt het ons maandelijks terugbetalen.